Βιβλία σαν το «Το δεύτερο φύλο»

Γι’ αυτόν, το πρόβλημα με τους ήρωες του Φλομπέρ, τόσο με την Μποβαρί όσο και με τον Φρεντερίκ Μορό, ήρωα της Αισθηματικής αγωγής, ήταν ότι «είχαν γνωρίσει μια εικόνα της πραγματικότητας πριν από την ίδια την πραγματικότητα, μια εικόνα των αισθημάτων και των αισθήσεων πριν από τα ίδια τα αισθήματα και τις αισθήσεις» – ϕράσεις που ο Γκοτιέ θα τις συμπεριλάβει στο δοκίμιο του 1892 (Gaultier 1892: 11).

Εἴθισται νὰ εὐχαριστοῦμε τὴν οἰκογένειά μας καὶ τοὺς στενοὺς ϕίλους μας γιὰ τὴν ἀνεκτικότητα ἢ τὸν ἐνθουσιασμὸ ποὺ ἐπέδειξαν κατὰ τὴ διάρκεια μιᾶς μακρᾶς περιόδου ἔμμονης, συχνά, ἐργασίας. ᾽Αλλὰ αὐτὸ ἔχει καταντήσει κλισέ, διότι πῶς θὰ μποροῦσαν νὰ πράξουν διαϕορετικά; ῾ Η τιμητικὴ ἀϕιέρωση αὐτοῦ τοῦ βιβλίου, ἐξάλλου, ἀποκαλύπτει μέρος μόνο τῆς πραγματικῆς της σημασίας.

Ωστόσο, η βαθύτερη ώθηση προέκυψε από μια μακρά προσωπική ερευνητική διαδρομή, που ξεκίνησε με τη διδακτορική διατριβή μου στο Πανεπιστήμιο Paris I Panthéon-Sorbonne και συνεχίστηκε αδιάκοπα μέσα από διδασκαλία, αρθρογραφία και εμπειρική έρευνα όλα τα επόμενα χρόνια. Με την έννοια αυτή, το παρόν έργο αντανακλά μια εργασία ετών· φιλοδοξεί να είναι όχι απλώς μια καταγραφή, αλλά μια θεωρητική και ερευνητική πρόταση για την κατανόηση της πολιτικής επικοινωνίας στο διεθνές περιβάλλον και ειδικότερα στην Ελλάδα της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας.

Όμως δεν ενήργησε βάσει αυτής της αντίληψή της. Αυτή συμπεριφέρθηκε με τρόπο που δεν ευθυγραμμίζεται με τις προσδοκίες της εκπαίδευσης. Το παράδοξο λοιπόν είναι ότι τα επιτυχημένα μαθησιακά αποτελέσματα του ενός ή τα αποτυχημένα της άλλης, με όρους διδακτικής μεθοδολογίας και επιτυχημένης μάθησης εκλαμβάνονται αντίθετα από την «ανθρώπινη» προοπτική της υποκειμενοποίησης (Biesta, 2022, σ. 28). Η δράση των δύο διαυγάζει τι σημαίνει υποκειμενοποίηση και αντικειμενοποίηση στην εκπαίδευση και τη διαφορά που έχει η εκπαίδευση όταν πρωταρχικά σκοπεύει στην ύπαρξη ως υποκείμενο, δηλαδή όταν το «εγώ», για τον Biesta (2022, σ. 33), μπορεί να πει «όχι».

Οι αρχαίοι περπατούσαν, κάθουνταν, πήγαιναν εδώ και κει, έπιαναν κουβέντες, γελούσαν και φιλοσοφούσαν. Παρατήρησα όμως που πάντα γύριζαν τη ράχη τους στο Πανεπιστήμιο. Αλήθεια, πολύ μ’ αρέσουν οι αρχαίοι! Παρατήρησα κι άλλο ένα• οι αρχαίοι δε μιλούσαν αρχαία, μιλούσαν τα ρωμαίικα. Οι αρχαίοι πήραν τον ίδιο δρόμο που πήρε κ’ η γλώσσα τους• κάθε χρόνο, κάθε δέκα, κάθε πενήντα χρόνια και κάθε αιώνα λίγο λίγο μεταμορφώνουνταν η γλώσσα τους• όσο περνούσε ο καιρός, τόσο πιώτερο έμοιαζε με τη δική μας σήμερα. Οι αρχαίοι, που έζησαν και κείνοι μαζί με τη γλώσσα, αφού και τώρα τους έβλεπα ακόμη στην Ακρόπολη, λίγο λίγο, χωρίς να το καταλάβουν οι ίδιοι, μίλησαν τη δημοτική• — «Άλλαξαν οι καιροί, μ’ έλεγαν, αλλάξαμε και μεις. Μοναχό του έγινε το πράμα, απλά και φυσικά. Χίλιες φορές αλλάξαμε γλώσσα κι άλλη δουλειά δεν κάμναμε.

Οἱ λογοτεχνικοὶ χαρακτῆρες πρὶν ἀπ ᾽ τὸν Σαίξπηρ παραμένουν σχετικὰ ἀμετάβλητοι. Γυναῖκες κι ἄντρες μεγαλώνουν, γερνοῦν καὶ πεθαίνουν, χωρὶς ὅμως ν ᾽ ἀλλάζουν, κυρίως διότι ἔχει διαϕοροποιηθεῖ ἡ σχέση τους πρὸς τὸ θεὸ ἢ τοὺς θεούς, κι ὄχι πρὸς τὸν ἑαυτό τους. Στὸν Σαίξπηρ οἱ χαρακτῆρες δὲν ἀποκαλύπτονται ἁπλῶς, παρὰ ξ ε τ υ λ ίγ ο ν τ α ι, στὴν κυριολεξία, ἐπειδὴ ἀνακαλύπτουν ἐκ νέου τὸν ἑαυτό τους. ᾽ Ενίοτε αὐτὸ συμβαίνει γιατὶ ϕαίνεται σὰ νά «κρυϕακοῦν» τοὺς ἑαυτούς τους νὰ μιλᾶνε - εἴτε μονολογῶντας, εἴτε συζητῶντας μ᾽ ἄλλους. Αὐτὸς εἶν ᾽ ὁ δρόμος γιὰ τὴν αὐθυπαρξία τους.